Không Phải Lúc Nào Mình Cũng Có Lý

(Ảnh: tác giả)

Đời quân ngũ, tôi có thời gian đồn trú ở Tân rai (Lâm đồng) khá lâu, mà lính của tôi thì đa số là người K’ho (nhánh K’ho Mạ) nên tôi phải học tiếng của dân bản địa, chứ ra lệnh cho lính bằng tiếng Kinh: khi nào ưng cái bụng thì nó hiểu 5/5, khi nào không ưng thì nó… ò git (không hiểu).

Tiếng K’ho không khó, tuy ít từ vựng nhưng hồi đó không sách vở và quá nhiều phương ngữ (8 dialects) nên muốn học nhanh và kết quả thì phải sống trong cái cộng động ngôn ngữ ấy. Bởi thế, tôi thường la cà ở hai “buôn” thượng Tân rai và Minh rồng, dĩ nhiên luôn có hai chú lính tà lọt đi theo để bảo vệ.

Sau buôn Tân rai có con suối đá, thỉnh thoảng tôi vẫn ra đấy tắm. Một hôm đang tắm thì có bầy gái làng ra suối, thấy tôi tắm họ bỏ lên đầu nguồn, tôi bảo hai chú lính đem quần áo, súng đạn cho tôi lên trên giòng nước của họ để tắm cho xong, nhưng khi tôi vừa lên thì bọn gái làng lại lục tục kéo lên trên. Tôi thắc mắc thì chú lính K’ho giải thích: Đàn bà con gái không tắm dưới giòng nước chảy vì sợ có con nít trong bụng.

Đây là con suối làng của họ nên tất cả đều “tắm tiên”. Tắm xong tôi ngồi trên bờ “xem” họ tắm. Khi thấy tôi cứ dán mắt vào người họ, cả bọn xoay sang hướng khác. Chú lính cận vệ nói tôi sang hướng bên kia mà “xem” để tụi em bên đây. Vậy là tôi tha hồ “rửa mắt”. Chú lính giải thích: phía bên ông thầy chỉ có hai mắt, nhưng phía bên tụi em có tới bốn mắt, nên bọn gái làng có ưng hay không cũng đành quay sang hướng đó thôi.

Có lần tôi tình cờ bắt gặp cô gái khoả thân từ trong lô cốt ra hàng rào lấy sà rông đang phơi, cô gái nhìn thấy tôi vội đưa hai tay lên che… mặt. Tôi hỏi chú lính K’ho: tại sao cô ta không ôm ngực, che bụng mà lại che mặt? Chú lính cười khằng khặc: Che cái ngực với cái đùi người ta vẫn thấy mặt mình. Che cái mặt thì người ta có thấy gì cũng chẳng biết mình là ai.

Trong đồn Tân rai có một dẫy nhà cầu lộ thiên dành cho lính, mỗi khi đi ngang tôi thường phải bịt mũi, nhưng lính của tôi thì họ không bịt mũi mà bịt miệng. Thắc mắc thì họ bảo: hai lỗ mũi nhỏ khí thối vào bụng ít hơn cái lỗ miệng há to.

Những ngày không hành quân, dù có “cắm trại” thi lính Thượng cũng bỏ về buôn hết, chú nào ở lại đồn thì chui vô câu lạc bộ uống rượu. Không cách nào cấm được. Tôi bèn ra lệnh: những ngày cắm trại thì sáng tập thể dục, sau đó thay phiên nhau một trung đội nghỉ, một trung đội tạp dịch buổi sáng, một buổi chiều, còn nửa ngày nên không chú nào về buôn. Giờ thể dục tôi thấy tất cả đều mặc quần đùi trái, hỏi ra mới biết: quần đùi để bảo vệ “con chim” nên phải mặc ngược.

Trong đơn vị có vài chú lính người Kinh để lo sổ sách và điện đàm. Vợ con người Kinh ít khi ở đồn với chồng, nhưng với người Thượng thì chồng đâu vợ con đó, cả tài sản của họ như heo, chó, gà… đều đi theo. Đêm nào chú lính Thượng đến phiên đi tiền đồn hay kích đêm, thì thế nào cũng có chú lính Kinh chui vô “bắt cái nước” vợ đồng đội, nhưng vì không bắt được quả tang nên không khiếu nại được.

Có lần tôi triệu tập các vợ Thượng để cho họ biết rằng không nên làm như vậy. Nhưng họ phản đối với lý do chính đáng: đôi vú để dành cho con bú thì không được xâm phạm, còn cái giữa hai đùi dành cho đàn ông, ưng hay không là quyền của họ, mẫu hệ mà. Chưa kể các bà ấy còn “mách” với tôi rằng: con chao (Thượng) chỉ biết chui vô bắt cái nước, con nhoan (Kinh) bắt cái nước “có ra có dô” thích hơn.

Nhưng cũng có lần xảy ra chuyện lớn: số là có một chú lính Thượng đến phiên đi kích, nhưng vì bịnh nên tiểu đội cho ở lại đồn gác đêm, chú lính Kinh chỉ theo dõi Lịch công tác nên không biết, đêm đó mò vô thăm vợ người ta, sau phiên gác chồng nó về bắt được tại trận.

Sáng ra nó mời tôi lên Câu lạc bộ tuyên bố “bắt nợ”.
– Đêm qua thằng T vô bắt cái nước vợ em. Bây giờ em bắt nợ nó một con heo cho đồn và một con gà cho em.
– Nếu tao không chịu cho mày bắt nợ thì mày làm gì được tao?
– Tao sẽ lên Di linh xin ông thầy bùa “thư” con heo với con gà vào cái bụng mày.
T hẹn sáng mai trả lời.

Tôi kêu T lên văn phòng nói với nó:
– Đi đêm mãi cũng có ngày gặp ma. Đến nước này rồi thì chú mày chịu bắt nợ thôi. Anh sẽ cho mượn tiền mua heo gà, ghi sổ cuối tháng trừ tiền lương.
– Ông thầy cho em nghĩ một ngày.

Sáng hôm sau cũng chính chú lính Thượng mời tôi lên Câu lạc bộ phân trần:
– Em không bắt nợ thằng T nữa, nhưng nó cũng không được làm hại em.
– Được rồi tao hứa không hại mày, nhưng tao “phạt” mày một con đuối khô với hai lít đế.

Sau khi nhậu với hai chú lính, tôi hỏi T:
– Chú mày làm cái trò gì mà nó đã tha bắt nợ lại còn chịu phạt?
– Có gì đâu ông thầy, sáng nay em bảo nó: mày thư con heo mọi với con gà gi chưa chắc tao đã chết. Tao sẽ lên Tùng nghĩa xin ông thầy Nùng của tao thư lại con heo với con gà vào bụng mày, mà heo và gà của tụi tao to hơn của tui mày thì chắc mày sẽ chết… trước. Nó sợ nên mới chịu phạt.

Là người chỉ huy khi ra lệnh thì thuộc cấp phải “thi hành trước, khiếu nại sau”. Nhưng từ ngày sống với anh em K’ho, mỗi khi ra lệnh tôi đều hỏi: Rõ chưa! Có ai khiếu nại gì không? Bởi không phải lúc nào mình cũng có lý!

Sau này có dịp trở về Tân rai, tôi mới thấm thía tâm sự của Thi sĩ Nguyễn Bính:
Hôm qua em đi tỉnh về,
Hương đồng gió nội, bay đi ít nhiều.

Nhưng với Tân rai của tôi thì:
Hương đồng gió nội, bay đi hết rồi!

Nét đẹp của dân tộc K’ho, tôi cũng chỉ còn nhớ được mỗi lời nguyện buổi sáng:
Hỡi các thần linh. Hãy cho tôi được ngủ ngon, cho tôi uống ngon, ăn ngon, cho tôi đi con đường nào tốt con đường ấy.

Trở lại chốn xưa, đi tìm hình bóng cũ…

Bui Nang Phan
Theo FB Trang Văn Chương Miền Nam