Trong đời sống thường ngày, chúng ta vẫn thường nói, dùng chữ theo thói quen, mà ít quan tâm đến nghĩa chính xác của nó. Kể ra cũng không quá quan trọng. Nhưng biết sai, biết sửa đổi thì vẫn hơn!
Ai cũng nghĩ rằng Đơn, Độc thì cũng nghĩa như nhau!
Từng đôi chữ Cô đơn và Cô độc; Cô lập và Cách ly có nghĩa khá tương tự. Vì thế, thường bị dùng lẫn lộn.
Thật ra, nếu tìm hiểu thật kỹ, sẽ thấy nó khác nhau và được dùng tùy trường hợp.
Chữ CÔ 孤 có nghĩa là con mồ côi. Cô lậu 孤陋 dốt nát hẹp hòi, cô tịch 孤僻 tính tình ngang trái, cả hai chữ đều là có nghĩa không cùng hòa hợp với ai cả.
Cô còn có nghĩa như một vật gì vượt ra hơn các vật khác. Như cô sơn 孤山 núi trọi, cô thụ 孤樹 cây trọi, v.v.
Cô cũng là cách tự xưng nhún nhường của các vua chư hầu ngày xưa bên Trung Hoa, tự coi mình kém đức độ.
Ngoài ra, Cô còn nghĩa là Phụ bạc. Như cô ân 孤恩 phụ ơn
ĐỘC 獨 là một chỉ có một mà thôi. Bất cứ thứ gì lẻ loi, chỉ có một đều gọi là Độc. Già không có con cháu cũng là độc. Người độc hành là người đi một mình. Độc đạo là con đường duy nhất.
ĐƠN 单單 cũng có nghĩa tương tự. Hình Đơn Ảnh Chích (đơn hình bóng lẻ). Đơn thương độc mã là một mình, một ngựa.
Vậy, Cô độc là trơ trọi một mình, không có ai xung quanh. (Alone, solitary)
Ví dụ:
Núi Bà Đen ở Tây Ninh đứng cô độc sừng sững giữa vùng rừng rú Tây Ninh.
Cụ già không con cháu, sống cô độc trong túp lều ven làng. (Cũng có thể nói là đơn chiếc).
Nhân vật Robinson Crusoe hay phi công Chuck Noland do Tom Hank đóng trong phim Cast Away bị đắm tàu, rớt máy bay rồi trôi dạt vào hoang đảo, cách xa thế giới hàng trăm, hàng ngàn dặm. Họ rơi vào tình trạng cô độc.
Còn CÔ ĐƠN là tình trạng một người tuy không lẻ loi về quan hệ xã hội, tuy sống trong tập thể mà không thấy sự thông cảm, gần gủi. (Lonely, Lonesome)
Ví dụ:
Từ khi chồng qua đời, chị Tám cảm thấy cô đơn, không còn ai để cùng chia sẻ vui buồn. Chị không cô độc, vì quanh chị còn có hàng xóm, bà con thân thích.
Vậy, một người cô độc, nhưng có thể không cô đơn vì còn có người nhắn nhủ, nghĩ tới. Người cô đơn nhưng không cô độc, vì chung quanh còn nhiều người khác.
CÁCH LY: (Separate)
CÁCH 隔. Ngăn cách, giữa khoảng hai cái gì mà lại có một cái ngăn cách ở giữa khiến cho không thông với nhau được gọi là cách.
Cách cũng là xa lìa. Như khuê cách 暌隔 cách biệt xa xôi.
LY 離 là lìa tan. Lìa nhau ở gần gọi là ly 離, xa gọi là biệt 別
Cách ly là tách một người, một nhóm ra một nơi khác, cách biệt mọi người vì lý do nào đó như bệnh truyền nhiễm hay vì tội phạm nguy hiểm.
Ví dụ:
Bác Ba bị phát hiện bệnh lao phổi, nên bệnh viện phải đưa cách ly.
Trong mùa dịch Covid-19, những người có triệu chứng sốt cao, ho cảm thì sẽ bị cách ly để theo dõi.
Những tội phạm giết người thường bị cách ly trong một khu riêng biệt, xa các tội thường phạm khác.
CÔ LẬP 孤 立 là đứng một mình. Như cô lập vô trợ 孤立無助 trơ trọi một mình không ai giúp (Isolate).
Cô lập là trường hợp một chủ thể bị những người khác xa lánh, không ai thèm kết giao vì một lý do nào đó.
Ví dụ:
Anh B. xấu tính, hung hăng, nên bị bạn bè cô lập.
Nước Việt Nam Cộng Sản từng bị thế giới lên án và cô lập vì những chính sách vi phạm nhân quyền và đã xâm lăng Campuchia.
Cuba bị cô lập vì chạy theo chủ nghĩa Cộng Sản.
Như thế, những người bị cách ly, nhưng không bị cô lập vì vẫn được săn sóc, theo dõi.
Còn những người bị cô lập nhưng có thể không bị cách ly về thể xác, vẫn có những người xung quanh; nhưng không ai thèm trò chuyện.
Muồi Mẫn hay Mùi Mẫn
Một vài ca sĩ miền Nam có cách hát, phát âm uốn éo: “Anh sẽ đưa em về nơi chân trời ‘tiếm’”. “Lòng ‘buồi nguồi’ nhớ hôm nào xuôi miền Trung…”
Vì thế, khi nói đến chữ “Muồi Mẫn”, người ta thường cho đây là hai chữ “Mùi Mẫn’ mà do cách phát âm sai của người miền Nam. Có đến gần 100% người Việt tin rằng chữ “Mùi Mẫn” là đúng!
Thật ra đó là “MUỒI MẪN” (mùi có ô).
Trong cuốn Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của cụ Huình Tịnh Của – là một trong các tự điển xưa nhất của Việt Nam, ra đời năm 1895 cách nay 128 năm – có cả hai chữ Mùi và Muồi.
Chữ “Mùi” với các nghĩa về khứu giác (mùi hương, mùi thơm, mùi thúi, mùi ngon, mùi khét…) và “mùi” là “màu” sắc; không có chữ “Mùi” nào ghép chung thành hai chữ “MÙI mẫn”.
Và có chữ “Muồi” trong hai chữ “Muồi mẫn”. Ở cột thứ hai của trang 672, có giải nghĩa chữ “Muồi” (煤) là chín quá (nói về trái trăng) và cho bốn ví dụ “muồi mẫn”, “chín muồi”, “trái muồi” là trái chín quá, “khóc muồi” là khóc lu bù.
1. Việt Nam Tự Điển của ông Lê Văn Đức có ghi: “Muồi: khóc muồi-mẫn; họ đang muồi-mẫn với nhau.”
2. Tự Điển Từ Ngữ Nam Bộ của Huỳnh Công Tín cũng không ghi nhận “mùi mẫn” mà chỉ có “muồi mẫn”. Huỳnh Công Tín còn giải thích tỉ mỉ hơn hẳn hai công trình kể trên, cụ thể như sau:
MUỒI:
– (Trái cây) chín đã lâu, ở trạng thái mềm, thâm sắp chuyển sang thối rữa.
Ví dụ: Ba trái chuối để muồi thâm kim, ăn hết ngon.
– Ở trạng thái cao về chất của một quá trình.
Ví dụ: Mới nói có mấy tiếng mà nó đã tủi thân khóc muồi rồi; Em nó buồn ngủ muồi rồi, gục lên gục xuống kia kìa.
– (Ca, đàn) rất điêu luyện, điệu nghệ, êm dịu và truyền cảm.
Ví dụ: Giọng Phương Quang ca bài “Tình anh bán chiếu” cũng rất muồi, đâu thua gì giọng Út Trà Ôn.
– Tình tứ, rất tình, say đắm quyến luyến bên nhau.
Ví dụ: Muồi ở đâu chớ bọn trẻ bây giờ chúng nó muồi ở giữa đàng giữa sá, trông nó kỳ khôi quá.
Về từ ngữ “MUỒI MẪN”, Huỳnh Công Tín giải thích như sau:
“Muồi mẫn” là từ dùng có ý nhấn mạnh để chỉ trạng thái cao, điêu luyện của một quá trình.
Ví dụ: “Giọng ca phải muồi mẫn theo nghĩa là lãng mạn, buông thả tự do nhưng giữ chắc nhịp”.
Ví dụ này là Huỳnh Công Tín dẫn theo sách của Sơn Nam. Điều này có nghĩa là nhà văn Sơn Nam cũng viết “muồi mẫn”.
(Hết trích)
Trước khi kết thúc bài này, chúng tôi xin góp thêm một thí dụ về chữ “Muồi” trong lời ru con của các bà mẹ Quảng Trị:
Ru em, em théc cho muồi
Để mạ đi chợ mua vôi ăn trầu.
“Théc” là đặc ngữ miền Trung, có nghĩa là ngủ. Théc cho muồi, là ngủ say.
Đỗ Văn Phúc
Ngày 7/1/2026
Nguồn: https://youtu.be/MWOXIiuKw7I
Be the first to comment