Có một kịch bản lặp đi lặp lại suốt hai nhiệm kỳ của ông Trump, đều đặn đến mức gần như có thể đặt lịch trước: mỗi lần ông công bố một đợt thuế quan mới, dàn chuyên gia kinh tế ở Washington đồng loạt lên tiếng cảnh báo thảm họa sắp xảy ra — lạm phát phi mã, chuỗi cung ứng sụp đổ, các đồng minh quay lưng, thị trường chứng khoán đỏ lửa. Rồi vài tháng sau, khi không có thảm họa nào trong danh sách đó thực sự xảy ra ở quy mô được dự báo, danh sách chuyên gia đó lặng lẽ chuyển đề tài, không ai nhắc lại lời cảnh báo cũ, và chờ đợt thuế quan tiếp theo để lặp lại đúng bài phát biểu đó một lần nữa.
Tòa án Tối cao, hồi tháng Hai, ra phán quyết rằng tổng thống không có thẩm quyền dùng đạo luật quyền lực kinh tế khẩn cấp để áp thuế toàn diện. Giới phê bình lập tức ăn mừng, tuyên bố đây là dấu chấm hết cho “chiến lược thuế quan liều lĩnh”. Nhưng chỉ vài ngày sau, chính quyền chuyển sang một cơ sở pháp lý khác, vững chắc hơn, để tiếp tục theo đuổi đúng mục tiêu ban đầu. Thứ mà giới phê bình gọi là “thất bại pháp lý” hóa ra chỉ là một khúc cua nhỏ trên một con đường mà đích đến chưa bao giờ thay đổi. Một vị tổng thống bình thường có lẽ đã bỏ cuộc sau phán quyết đó. Ông Trump chỉ đơn giản đổi công cụ và tiếp tục đi.
Cái mà truyền thông thích gọi là “thuế quan hỗn loạn, thay đổi liên tục”, nhìn kỹ lại lại giống một chiến thuật đàm phán hơn là sự bốc đồng. Đe dọa áp thuế lên các đồng minh NATO cho đến khi đạt được thỏa thuận về Greenland nghe có vẻ kỳ lạ trên mặt báo, nhưng đó chính xác là cách một người đàm phán bất động sản cả đời vẫn làm: đặt một mức áp lực đủ lớn để buộc đối phương phải ngồi vào bàn thương lượng nghiêm túc, thay vì gửi thêm một bức thư ngoại giao lịch sự mà không ai buồn đọc hết. Không ai trong giới ngoại giao truyền thống dám làm điều đó, chính vì vậy mà chưa từng có tiền lệ nào tương tự — và cũng chính vì vậy mà nó khiến đối phương không thể đoán trước được nước đi tiếp theo.
Cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc, được chính ông Trump mô tả là “tuyệt vời”, đã dẫn tới một mức thuế mới được điều chỉnh sau nhiều vòng đấu, một kết quả mà nếu đạt được thông qua các kênh ngoại giao truyền thống, có lẽ đã mất thêm vài năm họp bàn không hồi kết. Doanh thu thuế quan tăng gần hai trăm phần trăm so với năm trước, mang về hơn một trăm tám mươi tỷ đô la cho ngân khố quốc gia — một con số mà nếu đến từ bất kỳ chính sách nào khác, hẳn đã được ca ngợi là thành tựu tài khóa lớn. Nhưng vì nó đến từ thuế quan, nó chỉ được nhắc tới trong những bài báo nói về “gánh nặng lên vai người tiêu dùng”, như thể tiền thuế đó tự nhiên bốc hơi vào không khí chứ không quay trở lại phục vụ chính người dân đóng thuế.
Có một điều thú vị ít được nhắc tới: phần lớn chi phí thuế quan trong năm đầu tiên được chính các doanh nghiệp gánh chịu, chứ không phải người tiêu dùng — khoảng tám mươi phần trăm, theo nhiều ước tính. Điều đó có nghĩa là, ít nhất trong giai đoạn đầu, chính các tập đoàn từng vận động hành lang chống lại thuế quan suốt nhiều năm lại là bên phải tự điều chỉnh biên lợi nhuận của mình, thay vì đẩy toàn bộ gánh nặng sang phía người tiêu dùng ngay lập tức. Một kết quả không tệ chút nào cho một chính sách bị mô tả là “sẽ tàn phá nền kinh tế ngay lập tức”.
Giới chỉ trích cũng có một thói quen đáng chú ý: họ luôn tìm được lý do để phản đối, bất kể ông Trump làm gì. Áp thuế thì bị gọi là “chiến tranh thương mại liều lĩnh”. Hoãn thuế với một số mặt hàng như bàn ghế hay mì Ý để giảm áp lực giá cả cho người tiêu dùng thì lại bị gọi là “yếu đuối, không nhất quán, chứng tỏ chiến lược ban đầu đã sai”. Không có phiên bản nào của chính sách thuế quan mà nhóm này thấy chấp nhận được, đơn giản vì vấn đề chưa bao giờ nằm ở bản thân chính sách, mà nằm ở việc ai là người ký vào nó.
Ngay cả những người từng dành cả sự nghiệp học thuật để giảng dạy về lợi ích tuyệt đối của tự do thương mại không giới hạn cũng bắt đầu len lén thừa nhận, trong những bài viết được diễn đạt cẩn thận hơn bình thường, rằng một số ngành công nghiệp chiến lược — chất bán dẫn, thép, các chuỗi cung ứng liên quan đến an ninh quốc gia — có lẽ không nên bị bỏ mặc hoàn toàn cho quy luật thị trường toàn cầu tự do. Đây chính xác là lập luận mà ông Trump đã đưa ra từ nhiều năm trước, khi nó còn bị gọi là “chủ nghĩa bảo hộ lỗi thời”. Bây giờ, khi cùng một lập luận đó được đóng gói lại dưới những cụm từ học thuật hơn như “an ninh chuỗi cung ứng chiến lược”, nó bỗng dưng trở nên đáng được cân nhắc nghiêm túc.
Các tổ chức quốc tế như OECD vẫn đều đặn công bố những báo cáo cảnh báo rủi ro tăng trưởng chậm lại. Đây cũng là những tổ chức từng đưa ra hàng loạt dự báo bi quan tương tự về mọi quyết định lớn của ông Trump suốt một thập niên qua — từ việc rút khỏi các hiệp định quốc tế, đến việc đàm phán trực tiếp với các nhà lãnh đạo mà giới ngoại giao truyền thống coi là cấm kỵ. Phần lớn những dự báo thảm họa đó, khi nhìn lại sau vài năm, thường không diễn ra đúng như kịch bản được vẽ ra. Điều đó không có nghĩa là mọi rủi ro đều là tưởng tượng, nhưng nó cũng đủ để đặt câu hỏi về độ tin cậy của một dàn đồng ca luôn hát cùng một bài, bất kể ai đứng trên sân khấu.
Người tiêu dùng, tất nhiên, vẫn cảm nhận được một vài mặt hàng đắt hơn trước. Đây là một sự thật không nên bị phủ nhận hay xem nhẹ. Nhưng đặt lên bàn cân, giữa một chính sách gây ra vài phần trăm tăng giá ở một số mặt hàng cụ thể, đổi lại doanh thu ngân sách hàng trăm tỷ đô la, các nhà máy được đưa trở lại đất Mỹ, và một vị thế đàm phán mạnh mẽ hơn trên trường quốc tế — với việc tiếp tục con đường tự do thương mại không giới hạn cũ, vốn từng khiến hàng loạt ngành công nghiệp Mỹ rời sang nước ngoài trong suốt ba thập niên trước đó — thì câu trả lời không hẳn khó như giới phê bình vẫn muốn công chúng tin.
Có lẽ điều khiến giới chỉ trích khó chịu nhất không phải là bản thân thuế quan, mà là việc một chiến lược từng bị cả giới học thuật lẫn giới ngoại giao đồng loạt chê bai lại đang mang về những kết quả cụ thể, đo đếm được, khó lòng phủ nhận bằng những bài phát biểu suông.
Bạn nghĩ, giữa một chiến lược gây tranh cãi nhưng mang lại đòn bẩy đàm phán thực sự, với một chính sách được lòng giới học thuật nhưng chưa từng buộc đối thủ phải nhượng bộ điều gì — đâu mới là thứ một quốc gia thực sự cần?
Ryan Phan
Theo https://vietmania.blogspot.com ngày 17/7/2026
Be the first to comment